امّا كسانى كه كفر را براى خود ، به عنوان راهى غير قابل برگشت برگزيده‌اند ، قرآن كريم آن‌ها را بدترين انواع و پست‌ترين مخلوقات روى زمين مىداند : « إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ . » « 1 » . به اين ترتيب ما در اين مورد انواع راه‌هاى بازگرداندن و بيم دادن را به قدر كفايت مشاهده مىكنيم ( - 247 الف و 171 ب ) . . . و به خاطر همين جنبه‌هاى اخلاقى محض است كه قرآن كريم به‌طور ريشه‌اى شروع به انجام عمل تربيتى و سازندگى خود نموده است و همين جنبه‌هاست كه در سبك و سياق آن‌ها انبوه زيادى از عبارات مشاهده مىشود كه قرآن مجيد بدان وسيله فضيلت را گرامى مىدارد و رذيلت را مىكوبد . و مجموع اين دلايل آشكار و ضمنى ، نخستين مجموعه از توجيهات قرآنى بود . و هم‌اكنون بايد در مجموعهء دوم بحث و بررسى كنيم . ب - جنبه‌هاى شرايط محيطى و موضع انسان اينك از انگيزه‌هاى باطنى به پاداش‌هاى ظاهرى منتقل مىشويم ، درحالىكه آن‌ها را در يك منطقهء ميانه مىگستريم كه به شكلى فاصلهء انتظار قبل از اين پاداش‌ها به حساب مىآيد ، ولى نه آنكه يكى از اين پاداش‌ها شمرده شود ، بلكه بيشتر به دشوارى و دور از حدّ و اندازه بر آن‌ها دلالت دارد . و قبل از هر چيز تأكيد مىكنيم كه ما در اينجا در راستاى نظر عمومى نمىانديشيم ، زيرا وقتى كه قيل و قال نامشروع است ، به‌طور مطلق سزاوار نيست كه مؤمن راستين را نگران سازد ،

--> - حتى ( كسانى كه زنده‌اند ، امّا ) گوش‌هاى آن‌ها كر است ، نمىتوانى سخن خود را به آن‌ها برسانى ، ( مخصوصا ) به هنگامى كه پشت كنند و از تو دور شوند . ( 1 ) - انفال ( 8 ) آيهء 22 ، 55 ، تين / 6 ، بيّنه / 6 ( - يك الف و 2 ب ) : ( از آنجا كه گفتار بدون عمل و شنيدن بدون ترتيب اثر يكى از بزرگ‌ترين بلاهاى جوامع انسانى و سرچشمه انواع بدبختىهاست ، بار ديگر در اين آيهء شريفه روى اين مسئله تكيه كرده و با بيان زيباى ديگرى مىفرمايد : ) بدترين جنبندگان نزد خدا ، افرادى هستند كه نه گوش شنوا دارند و نه زبان گويا و نه عقل و درك ، كر و لال و بىعقل و خردند !